เป็นไม้ล้มลุก สูง 20-30 ซม.ใบเป็นใบเดี่ยวออกตรงข้าม รูปรี กว้าง 3-4 ซม. ยาว 6-8 ซม. โคนใบสอบ ปลายใบมน ขอบเป็นคลื่นเล็กน้อย ดอกสีม่วงถึงชมพูอ่อน ออกเป็นช่อตามซอกใบ กลีบรองดอกส่วนโคนเชื่อมกัน ปลายแยกเป็นแฉกแหลม 5 แฉก กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นรูปกรวย ส่วนบนโค้งเล็กน้อย ปลายแผ่แยกเป็น 5 กลีบ ขนาดดอกกว้าง 3.5 ซม. เกสรผู้ 4 อัน สั้น 2 ยาว 2 ผลเป็นฝักรูปกระสวย ยาว 2-2.5 ซม. สีเขียวเมื่อแก่เป็นสีน้ำตาลเข้ม เมื่อถูกน้ำหรือความชื้นมากๆ จะแตก ดีดเป็น 2 ซีก ภายในมี 8 เมล็ด
ประโยชน์ของต้อยติ่ง ฝักใช้เป็นของเล่นของเด็ก ๆ ด้วยการสะสมฝักแก่จัด (สีน้ำตาลเข้มเกือบดำ) เก็บไว้ในที่แห้ง เมื่อมีโอกาสก็นำมาจุ่มน้ำ (หรือน้ำลาย) แล้วเอาไปโยนใส่เพื่อน ๆ สักพักหนึ่งฝักก็จะแตกตัวออกดังแป๊ะ พร้อมกับดีดเมล็ดออกโดยรอบ ทำให้เพื่อนตกใจหรือเจ็บ ๆ คัน ๆ หรือบางครั้งก็แอบเอาไปใส่ในกระเป๋าเสื้อ กระเป๋ากางเกง หรือแม้แต่คอเสื้อ ซึ่งแม้จะรู้ตัวแต่ก็มักจะเอาออกไม่ทัน ฝักก็จะแตกออกเสียก่อน (ฝัก)
ส่วนสรรพคุณ รากใช้เป็นยารักษารักษาโรคไอกรน รากใช้เป็นยาขับเลือด รากต้อยติ่งสามารถนำมาใช้เป็นยารักษาโรคไตได้ รากช่วยดับพิษในร่างกาย ช่วยทำให้อาเจียน ใบใช้เป็นยาถ่ายพยาธิ รากหากนำมาใช้ในปริมาณที่เจือจางสามารถช่วยจำกัดสารพิษในเลือดได้ ช่วยบรรเทาอาการสารพิษตกค้างในปัสสาวะ ช่วยขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ ใบใช้พอกแก้อาการปวดเมื่อยกล้ามเนื้อได้
เมล็ดใช้พอกฝีเพื่อดูดหนองและช่วยลดการอักเสบ เมล็ดใช้พอกแผลเรื้อรัง ช่วยสมานบาดแผล แผลมีฝ้ามีหนอง และช่วยเรียกเนื้อ เมล็ดมีสรรพคุณช่วยทำให้แผลหายเร็วยิ่งขึ้น มล็ดช่วยแก้อาการผดผื่นคัน (เมล็ด) ต้อยติ่งทั้งต้นเอาชนิดที่ไม่แก่ ดอกยังไม่ร่วงโรย นำมาถอนเอาทั้งรากไม่ให้รากขาดและอย่าให้เมล็ดแตก ประมาณ 4-5 ต้น แล้วนำไปล้างน้ำให้สะอาด.
