เรื่องของห้องน้ำ หรือ ห้องสุขา ถือเป็นสิ่งสำคัญทั่วโลก เพราะสุขอนามัยที่ดีส่งผลให้มีสุขภาพที่ดี ซึ่งภาครัฐ และภาคเอกชนจึงต้องร่วมกันสร้างระบบสุขสภิบาลที่ดีให้เกิดจึ้นในท้องถิ่นของตนเอง
สถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย (AIT) โดยศูนย์ความเป็นเลิศด้านน้ำและสุขาภิบาล (Global Water and Sanitation Center: GWSC) ร่วมกับองค์การส้วมโลก (World Toilet Organization: WTO) กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข และกรุงเทพมหานคร จึงได้จัดการประชุมสุดยอดส้วมโลก World Toilet Summit 2026 ณ สถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย จ.ปทุมธานี ขึ้นเพื่อผนึกความร่วมมือจากภาครัฐ องค์กรระหว่างประเทศ สถาบันการเงิน ภาคธุรกิจ และนักวิชาการ ในการขับเคลื่อนการพัฒนาระบบสุขาภิบาลที่ปลอดภัย ทั่วถึง และยั่งยืน ภายใต้แนวคิด “Safe Toilets, Reused Resources, and Healthy Communities” หรือ “ห้องน้ำปลอดภัย การใช้ทรัพยากรหมุนเวียน และชุมชนสุขภาวะดี”

โดยมุ่งเชื่อมโยงงานวิจัยและนวัตกรรมเข้ากับการกำหนดนโยบายและการลงทุน เพื่อผลักดันแนวทางแก้ไขปัญหาสุขาภิบาลที่สามารถนำไปใช้ได้จริงและขยายผลสู่ชุมชนต่าง ๆ ทั่วโลก อันจะนำไปสู่การยกระดับสุขอนามัย การรักษาสิ่งแวดล้อม และคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นของประชาชนอย่างยั่งยืน
ซึ่งการประชุมในครั้งนี้ สถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย (AIT) กระทรวงสาธารณสุข และสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ร่วมลงนามบันทึกความเข้าใจ (MOU) เพื่อร่วมกันจัดทำแผนการลงทุนและพัฒนาระบบจัดการสิ่งปฏิกูลในเมืองนำร่องของไทย มุ่งยกระดับการจัดการสุขาภิบาลเมืองให้มีประสิทธิภาพและยั่งยืน

โดย ศาสตราจารย์ ไผ่-ฉี ลี (Prof. Pai-Chi Li) อธิการบดีสถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย (AIT) กล่าวว่า การเข้าถึงระบบสุขาภิบาลที่ปลอดภัยไม่ใช่เพียงเรื่องของสุขอนามัย แต่ยังเกี่ยวข้องกับศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สุขภาพของประชาชน และความยั่งยืนของสิ่งแวดล้อม AIT เชื่อมั่นว่างานวิจัยและนวัตกรรมเป็นพลังสำคัญในการสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ดีให้กับสังคม การประชุมครั้งนี้จึงเป็นเวทีสำคัญในการเสริมสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศ และผลักดันองค์ความรู้จากงานวิจัยไปสู่การแก้ไขปัญหาที่เป็นรูปธรรม เพื่อขับเคลื่อนระบบสุขาภิบาลที่ยั่งยืนและยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนทั่วโลก
อีกทั้งการขยายตัวของเมืองและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศยังเพิ่มความท้าทายในการพัฒนาระบบสุขาภิบาลให้เพียงพอและทั่วถึง การประชุม World Toilet Summit 2026 ในครั้งนี้ จึงมุ่งผลักดันให้สุขาภิบาล เป็นวาระสำคัญของการพัฒนาระดับโลก โดยส่งเสริมความร่วมมือด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี นโยบาย และการลงทุน เพื่อพัฒนาแนวทางแก้ไขปัญหาที่เหมาะสมกับแต่ละประเทศ สามารถนำไปปฏิบัติได้จริง และสนับสนุนการบรรลุเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนด้านน้ำสะอาดและการสุขาภิบาล (SDG 6)

ด้านนายแพทย์ธิติ แสวงธรรม อธิบดีกรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข กล่าวเน้นย้ำถึงความสำคัญของห้องน้ำสาธารณะที่สะอาด ปลอดภัย และทุกคนสามารถเข้าถึงได้ ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญในการส่งเสริมสุขภาพและคุณภาพชีวิตของประชาชนว่า ห้องน้ำสาธารณะที่สะอาด ปลอดภัย และเข้าถึงได้อย่างทั่วถึง เป็นสิ่งจำเป็นต่อการดูแลสุขภาพของประชาชนและยกระดับคุณภาพชีวิต โดยเฉพาะในเมืองที่มีการขยายตัวอย่างรวดเร็วอย่างกทม. กรมอนามัยมุ่งมั่นยกระดับมาตรฐานห้องน้ำสาธารณะ พัฒนาระบบจัดการน้ำเสียและสิ่งปฏิกูลอย่างมีประสิทธิภาพ พร้อมส่งเสริมการนำเทคโนโลยีและนวัตกรรมมาใช้ การประชุมครั้งนี้จึงเป็นโอกาสสำคัญในการเสริมสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศ และนำองค์ความรู้และนวัตกรรมไปสู่การปฏิบัติจริง เพื่อพัฒนาเมืองให้มีสุขภาวะที่ดีและเติบโตอย่างยั่งยืน

ส่วนศาสตราจารย์ ดร.ธรรมรัตน์ คุตตะเทพ ผอ.ร่วมศูนย์ความเป็นเลิศด้านน้ำและสุขาภิบาล (AIT-GWSC) กล่าวเน้นย้ำถึงบทบาทของงานวิจัยและนวัตกรรมในการแก้ไขปัญหาสุขาภิบาลอย่างครบวงจรว่า การทำให้ประชาชนเข้าถึงห้องน้ำเป็นเพียงจุดเริ่มต้น แต่ความท้าทายสำคัญคือการบำบัดและจัดการสิ่งปฏิกูลอย่างปลอดภัย การประชุมครั้งนี้จึงมุ่งเชื่อมโยงนักวิจัย ภาครัฐ และภาคอุตสาหกรรม เพื่อแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ พัฒนาเทคโนโลยีสุขาภิบาล และส่งเสริมการลงทุนในนวัตกรรมที่สามารถนำไปใช้ได้จริง มีต้นทุนที่เหมาะสม และช่วยปกป้องสุขภาพของประชาชนและสิ่งแวดล้อม
ทั้งนี้ การประชุม World Toilet Summit 2026 เป็นเวทีระดับนานาชาติที่เปิดโอกาสให้ผู้กำหนดนโยบาย นักวิจัย ผู้เชี่ยวชาญ และภาคเอกชน ร่วมแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ เทคโนโลยี และแนวทางการพัฒนาระบบสุขาภิบาล ตลอดจนส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชน เพื่อผลักดันความร่วมมือไปสู่การดำเนินงานที่เป็นรูปธรรม และขยายการเข้าถึงบริการสุขาภิบาลที่ปลอดภัยอย่างทั่วถึง การประชุมจะสิ้นสุดลงในวันที่ 19 พ.ย.69 ซึ่งตรงกับ วันส้วมโลก (World Toilet Day) โดยมีกำหนดนำเสนอปฏิญญาการประชุมและข้อเรียกร้องให้ดำเนินการ (Conference Declaration and Call to Action) เพื่อผลักดันความร่วมมือด้านนโยบาย การลงทุน และนวัตกรรม ตลอดจนส่งเสริมการจัดการของเสียและการนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน

ขณะที่นายไพฑูรย์ งามมุข รองผอ.สำนักอนามัย กทม. เปิดเผยถึงความสำเร็จในการยกระดับส้วมสาธารณะของกรุงเทพมหานครสู่มาตรฐานสากลในเวทีการประชุมนานาชาติครั้งนี้ว่า กทม.ได้เปลี่ยนนโยบายด้านสุขาภิบาลสาธารณะให้เป็นการยกระดับคุณภาพชีวิตที่จับต้องได้จริงสำหรับประชาชน
เริ่มต้นจากแนวคิด “ห้องน้ำสาธารณะเป็นมากกว่าแค่อาคารสถานที่ แต่เป็นส่วนหนึ่งของสาธารณสุข ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ และการเข้าถึงเมืองอย่างเท่าเทียม ทุกคนควรจะสามารถค้นหาและใช้บริการห้องน้ำที่สะอาด ปลอดภัย และสะดวกสบายได้”

นายไพฑูรย์ ยังระบุถึงแนวคิดในการดำเนินการให้สำเร็จนั้น เริ่มจากปี 65 นายชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ผู้ว่าฯกทม. มีนโยบาย “9 ดี” เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตในกรุงเทพฯ ซึ่งส่วนหนึ่งของนโยบายนี้คือ นโยบาย”ห้องน้ำสาธารณะที่ดีในพื้นที่สาธารณะ” ซึ่งไม่เพียงแค่มีให้ใช้เท่านั้น แต่ต้องสะอาด ปลอดภัย เข้าถึงได้ง่าย และเพียงพอต่อความต้องการของประชาชนด้วย
“กทม.ไม่สามารถทำสิ่งนี้ได้โดยลำพัง แต่ต้องการความร่วมมือจากสำนักงานเขตทั้ง 50 เขต หน่วยงานภาครัฐ ภาคธุรกิจ เจ้าของสถานประกอบการ และชุมชนต่าง ๆ ในการทำงานร่วมกัน “

นายไพฑูรย์ กล่าวต่อไปว่า กทม.ได้กำหนด 5 แนวทางจากนโยบายสู่การปฏิบัติจริง คือ1. “ใช้มาตรฐานเดียวที่ชัดเจน” โดยยึดถือตามมาตรฐานส้วมสาธารณะระดับประเทศของไทย หรือมาตรฐาน HAS ซึ่งประกอบด้วย ความสะอาด (Healthy) ความเพียงพอ (Accessibility) และความปลอดภัย (Safety) มีเกณฑ์การประเมิน 16 ข้อ แบ่งเป็นด้านความสะอาด 9 ข้อ ด้านความเพียงพอ 2 ข้อ และด้านความปลอดภัย 5 ข้อ สิ่งนี้ช่วยให้ระบุได้ว่าส่วนไหนทำได้ดีแล้ว และส่วนไหนที่ต้องปรับปรุง
2. กทม.ดำเนินงาน”ครอบคลุมทั่วทั้งเมือง” โดยครอบคลุมสถานที่ 12 ประเภท เช่น ตลาด ร้านอาหาร โรงพยาบาล สวนสาธารณะ โรงเรียน สถานีขนส่ง ศูนย์การค้า และแหล่งท่องเที่ยว 3. กำหนด”บทบาทหน้าที่ให้แต่ละหน่วยงานอย่างชัดเจน” เช่น สำนักอนามัยทำหน้าที่ประสานงานโครงการ บริหารจัดการข้อมูล และทบทวนผลการดำเนินงาน ขณะที่สำนักงานเขตทั้ง 50 เขตจะลงพื้นที่ตรวจเยี่ยมสถานที่ ตรวจสอบมาตรฐาน และทำงานร่วมกับเจ้าของสถานที่เพื่อปรับปรุงแก้ไข ซึ่งจากวิธีนี้ส่งผลให้นโยบายระดับเมืองจึงถูกแปรเปลี่ยนเป็นการปฏิบัติงานในระดับพื้นที่อย่างแท้จริง

4.ทำให้การ”ค้นหาข้อมูลเป็นเรื่องง่ายขึ้น” กทม.จึงพัฒนาแผนที่ห้องน้ำสาธารณะออนไลน์ เพื่อให้ชาวกรุงเทพฯ และผู้มาเยือนสามารถค้นหาตำแหน่งของห้องน้ำได้ และ 5.”ส่งเสริมการมีส่วนร่วม” ด้วยการจัดโครงการประกวดสุดยอดส้วมแห่งปีกรุงเทพมหานคร (Bangkok Best Public Toilet Awards) เพื่อมอบรางวัลเพื่อเชิดชูสถานที่ที่เป็นแบบอย่างที่ดี โดยในปี 69 มีสถานที่เข้าร่วมโครงการถึง 227 แห่ง ในจำนวนนี้มี 72 แห่งที่ผ่านการประเมินรอบแรก โดย 31 แห่งได้รับคัดเลือกให้เป็นสุดยอดส้วมแห่งปี และอีก 41 แห่งได้รับเกียรติบัตรรับรองมาตรฐานดีเด่น
“จากแนวทางทั้งหมดนี้ร่วมกันเปลี่ยนนโยบายให้กลายเป็นระบบที่ใช้งานได้จริง ซึ่งสามารถวัดผลและพัฒนาต่อยอด”

อย่างไรก็ดี นายไพฑูรย์ ยังได้กล่าวถึงผลลัพธ์ที่สามารถวัดผลได้ว่า ในปี68 กทม.ได้สำรวจพบสถานที่ให้บริการห้องน้ำสาธารณะจำนวน 4,719 แห่ง มีห้องน้ำที่ผ่านมาตรฐาน HAS จำนวน 4,245 แห่ง หรือคิดเป็นประมาณร้อยละ 90 ต่อมา ณ วันที่ 20 ก.ค.69 ระบบติดตามโครงการ รายงานว่า มีสถานที่ให้บริการห้องน้ำสาธารณะที่เปิดใช้งานอยู่จำนวน 4,673 แห่ง และทั้งหมดนี้ผ่านเกณฑ์มาตรฐาน HAS ทั้งหมด
“สิ่งเหล่านี้คือผลลัพธ์ที่สำคัญ ซึ่งแสดงให้เห็นว่ามาตรฐานที่เป็นหนึ่งเดียว การติดตามผลในระดับพื้นที่ และความร่วมมือกัน สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงได้จริง ทั้งนี้ ตัวเลขรวมของปี68 และปี69 มาจากวันที่รายงานผลที่แตกต่างกัน ดังนั้นเราจึงควรมองตัวเลขเหล่านี้เป็นภาพสะท้อนความก้าวหน้าในแต่ละช่วงเวลา ไม่ใช่การนับเปรียบเทียบจำนวนสถานที่แบบตัวต่อตัว แต่ตัวเลขเพียงอย่างเดียวยังไม่ใช่เรื่องราวทั้งหมด เป้าหมายที่แท้จริงของเราคือการที่ผู้คนสามารถค้นหาและใช้บริการห้องน้ำเหล่านี้ได้อย่างปลอดภัย สะดวกสบาย และมีศักดิ์ศรี “

ส่วนก้าวต่อไปของสุขาภิบาลสำหรับทุกคน นั้น นายไพฑูรย์ ระบุว่า การผ่านเกณฑ์มาตรฐาน HAS ถือเป็นก้าวสำคัญ แต่ยังไม่ใช่เส้นชัย เป้าหมายต่อไปของกทม.คือ “สุขาภิบาลที่ครอบคลุมทุกคน” (Inclusive Sanitation) หรือห้องน้ำที่ตอบสนองความต้องการของผู้คนที่หลากหลาย โดยจะมุ่งเน้นไปที่ 5 ประเด็นสำคัญคือ
- การเคารพความหลากหลายทางเพศ โดยจัดให้มีความเป็นส่วนตัวที่เหมาะสม รวมถึงมีทางเลือก เช่น ห้องน้ำสำหรับทุกเพศ (All-gender) และห้องน้ำสำหรับครอบครัวในจุดที่เหมาะสม
- การออกแบบเพื่อคนทั้งมวล (Universal Design) เพื่อให้ผู้สูงอายุ คนพิการ เด็ก และผู้ที่มีข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหว สามารถเข้าใช้บริการได้ง่ายขึ้น
- ศักดิ์ศรีและความปลอดภัย รวมถึงการปรับปรุงระบบแสงสว่างให้ดีขึ้น ความเป็นส่วนตัว และการออกแบบที่เป็นมิตรต่อผู้ใช้งาน
- ความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม ผ่านการใช้น้ำอย่างมีประสิทธิภาพ การจัดการน้ำเสียที่ดี และการลดการใช้ทรัพยากร
- การบริการที่ชาญฉลาดยิ่งขึ้น รวมถึงแผนที่ดิจิทัลที่ดีขึ้น ข้อมูลผ่านคิวอาร์โค้ด (QR-code) การรับฟังความคิดเห็นของผู้ใช้งาน และการติดตามตรวจสอบผล.
ทีมข่าวชุมชนเมืองรายงาน



