เมื่อวันที่ 14 พ.ย. นายเจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย ได้รับมอบหมายจากนายกรัฐมนตรี ลงพื้นที่ตรวจสอบสภาพเหมืองแร่บริเวณชายแดนเมียนมา บ้านพญาไพร ตำบลเทอดไทย อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย โดยมี พันเอก สิงหนาท โลสุยะ รองผู้อำนวยการ กองอำนวยความมั่นคงภายในจังหวัดเชียงราย ลงพื้นที่พร้อมรับฟังข้อมูลจากนักวิชาการ ซึ่งนำเสนอข้อมูลความเชื่อมโยงของพื้นที่เหมืองแร่ 3 แห่ง ได้แก่ ดอยกอวัน เมืองกาน และแม่โจ๊ก ที่ตั้งอยู่ในแนวหุบเขาและพื้นที่ต้นน้ำ ซึ่งมีลำน้ำสาขาไหลลงสู่แม่น้ำแม่สาย โดยพบว่าเหมืองหลายแห่งยังมีพื้นที่รองรับการขยายตัวอีกมาก และมีการก่อสร้างอาคาร โครงสร้างพื้นฐาน รวมถึงเตรียมกำลังเครื่องจักรและบุคลากรอย่างต่อเนื่อง จึงมีความกังวลว่าหากยังดำเนินการในลักษณะดังกล่าว ปริมาณสารพิษที่ปนเปื้อนลงสู่แหล่งน้ำอาจเพิ่มสูงขึ้นในอนาคต
ข้อมูลจากเครือข่ายภาคประชาชนระบุว่า ปัจจุบันมีรายชื่อเหมืองแร่ที่ได้รับอนุญาตจากรัฐบาลเมียนมาในพื้นที่ดังกล่าว 20 บริษัท แบ่งเป็นเหมืองทองคำ 12 บริษัท เหมืองแมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองตะกั่ว 2 บริษัท นอกจากนี้ยังมีการทำเหมืองแร่ดีบุกและแร่พลวง ข้อมูลดังกล่าวยังมีความเชื่อมโยงกับสถิติการนำเข้าแร่ผ่านด่านศุลกากรเชียงแสนและด่านแม่สาย ซึ่งมีการนำเข้าแร่แมงกานีส ตะกั่ว ดีบุก และพลวง รวมถึงข้อมูลการส่งออกแร่ผ่านด่านเชียงแสนตามเส้นทางแม่น้ำโขงไปยังประเทศจีน ขณะที่แร่ทองคำและแร่หายากบางส่วนไม่ได้ส่งเข้าประเทศไทย แต่มีข้อมูลที่บ่งชี้ถึงความเกี่ยวข้องกับตลาดและผู้ซื้อในประเทศจีน
นายเจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย เปิดเผยว่า นายกรัฐมนตรีได้กำชับให้รวบรวมข้อมูลอย่างรอบด้าน ทั้งจำนวนโรงแต่งแร่ บริษัทเหมืองแร่ บริษัทนำเข้าและส่งออก สารตั้งต้นที่ใช้ในกระบวนการผลิต ตลอดจนตรวจสอบว่ามีบุคคลหรือบริษัทของไทยเข้าไปเกี่ยวข้องในห่วงโซ่ธุรกิจดังกล่าวหรือไม่ เพื่อใช้ประกอบการพิจารณามาตรการทางกฎหมายและการดำเนินการในระยะต่อไป โดยยอมรับว่าเหมืองแร่ฝั่งเมียนมายังมีศักยภาพขยายพื้นที่ได้อีกมาก และจากการตรวจสอบสภาพพื้นที่จริงพบว่ามีการเตรียมโครงสร้างพื้นฐานมากกว่าที่ได้รับรายงาน จึงประเมินว่าการขยายตัวของเหมืองอาจเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง
รัฐมนตรีกล่าวอีกว่า นายกรัฐมนตรีได้หารือกับผู้นำประเทศจีนเกี่ยวกับปัญหาดังกล่าวแล้ว และในวันที่ 16-18 พฤศจิกายนนี้ จะเดินทางไปสมทบคณะนายกรัฐมนตรี เพื่อนำข้อมูลปัญหามาหารือกับฝ่ายที่เกี่ยวข้อง โดยเตรียมประสานประเทศต่าง ๆ ที่ได้รับผลกระทบตลอดแนวลุ่มน้ำให้เข้ามามีส่วนร่วมในการพูดคุยกับทางการจีน เนื่องจากเชื่อว่าจีนมีบทบาทสำคัญต่อห่วงโซ่การค้าแร่ในพื้นที่ พร้อมยืนยันว่ารัฐบาลจะดำเนินการทั้งด้านการเจรจา การขอความร่วมมือ และมาตรการกดดันควบคู่กันไป อย่างไรก็ตาม การเข้าไปควบคุมกิจการเหมืองในประเทศเมียนมายังมีข้อจำกัด ทั้งเรื่องอำนาจอธิปไตย ความขัดแย้งภายในประเทศ และมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อมที่ต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญและเทคโนโลยีระดับสูง โดยมีการประสานข้อมูลกับกองทัพภาคที่ 3 และหน่วยงานด้านความมั่นคงแล้ว
ส่วนการแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนของประชาชน รัฐบาลจะเร่งดูแลเรื่องน้ำอุปโภคบริโภคและน้ำเพื่อการเกษตร โดยเฉพาะพื้นที่แม่สายที่เคยต้องหยุดผลิตน้ำประปาชั่วคราวจากปัญหาความขุ่นและสารปนเปื้อน ซึ่งที่ผ่านมาได้ใช้น้ำจากพื้นที่เกาะช้างเข้ามาช่วยเสริม ขณะที่แผนระยะยาวมีทั้งการพัฒนาแหล่งน้ำจากแม่น้ำโขงในพื้นที่เชียงแสน และการจัดหาแหล่งน้ำจากแม่น้ำลาว รวมถึงการขยายระบบประปาหมู่บ้านและพิจารณาติดตั้งสถานีตรวจวัดคุณภาพน้ำเพิ่มเติม เพื่อให้ประชาชนสามารถเข้าถึงน้ำสะอาดได้อย่างต่อเนื่อง
ด้าน ดร.สืบสกุล กิจนุกร นักวิชาการ ที่ติดตามสถานการณ์น้ำและสารปนเปื้อนจากเหมืองแร่อย่างต่อเนื่อง กล่าวว่า วันนี้ท่านรัฐมนตรีลงพื้นที่เพื่อให้เห็นสภาพข้อเท็จจริงของสิ่งที่ผมเรียกว่า ‘สามเหลี่ยมหุบเขามรณะ’ ซึ่งประกอบด้วยพื้นที่ 3 จุดสำคัญ ได้แก่ ดอยกอวัน เมืองกาน และแม่โจ๊ก โดยทั้ง 3 พื้นที่เป็นที่ตั้งของเหมืองแร่ที่กำลังขยายตัวอย่างต่อเนื่อง ลักษณะภูมิประเทศเป็นทั้งหุบเขาและเนินเขา โดยมีเส้นทางน้ำจากพื้นที่เหล่านี้ไหลลงสู่แม่น้ำแม่สาย ซึ่งขณะนี้กำลังเผชิญกับวิกฤติการปนเปื้อน
การขยายตัวของเหมืองแร่มีความสัมพันธ์กับปัญหาความขุ่นของน้ำในแม่น้ำ จนส่งผลให้การประปาต้องหยุดกระบวนการผลิตน้ำชั่วคราวมาแล้ว ขณะเดียวกันยังพบความเชื่อมโยงกับปัญหาสารหนูที่เพิ่มขึ้น ซึ่งสอดคล้องกับผลการศึกษาวิจัยของอาจารย์ธนพล จากมหาวิทยาลัยนเรศวร ที่เพิ่งเปิดเผยข้อมูลเมื่อวันที่ผ่านมา
นอกจากนี้ เรายังมีข้อมูลเหมืองแร่ที่ได้รับอนุญาตอย่างถูกต้องตามกฎหมายจากรัฐบาลเมียนมา จำนวน 20 บริษัท แบ่งเป็นเหมืองทองคำ 12 บริษัท เหมืองแมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองตะกั่ว 2 บริษัท รวมถึงยังมีการทำเหมืองแร่ดีบุกและแร่พลวงด้วย ข้อมูลดังกล่าวยังสอดคล้องกับข้อมูลการนำเข้าแร่ของประเทศไทยผ่านด่านเชียงแสนและด่านแม่สาย ซึ่งมีการนำเข้าแร่แมงกานีส ตะกั่ว ดีบุก และพลวง ขณะที่ด่านเชียงแสนยังเป็นเส้นทางส่งออกแร่ผ่านแม่น้ำโขงไปยังประเทศจีนด้วย
แม้แร่ทองคำจะไม่ได้ถูกนำเข้ามายังประเทศไทยโดยตรง แต่เราทราบกันดีว่ากลุ่มผู้ซื้อและผู้ประกอบการเหมืองทองคำมีความเกี่ยวข้องกับประเทศจีน ดังนั้น สิ่งที่เราเห็นในวันนี้จึงเป็นการเชื่อมโยงข้อมูลหลายชุดเข้าด้วยกัน ทั้งข้อมูลเชิงประจักษ์ ข้อมูลสถานการณ์วิกฤติด้านสิ่งแวดล้อม ตลอดจนข้อมูลการนำเข้าและส่งออกแร่ ซึ่งทั้งหมดจะเป็นประโยชน์ต่อรัฐบาลไทยในการกำหนดมาตรการแก้ไขปัญหา
ที่ผ่านมา รัฐบาลมุ่งเน้นมาตรการรับมือและลดผลกระทบที่เกิดขึ้นกับประชาชน ทั้งการช่วยเหลือชาวบ้านและการตรวจสอบคุณภาพน้ำ แต่ขณะนี้เริ่มขยับไปสู่การตรวจสอบและเฝ้าระวังคุณภาพน้ำร่วมกับทางการเมียนมาแล้ว ขั้นตอนต่อไปที่สำคัญคือการผลักดันมาตรการแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ ซึ่งผมมองว่าข้อมูลทั้งหมดที่นำเสนอในวันนี้ จะช่วยให้รัฐบาลมองเห็นความเชื่อมโยงของปัญหา และนำไปสู่การแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุได้อย่างเป็นรูปธรรมมากยิ่งขึ้น
