เมื่อวันที่ 14 พ.ย. ผู้สื่อข่าวรายงานว่า ภาพที่เห็นจนคุ้นตาในทุกเช้า บริเวณที่ทำการประธานชุมชนพูนไฉ่ คือภาพเจ้ดำกับสามีช่วยกันคัดแยกขยะรีไซเคิลที่ชาวบ้านนำมาส่ง ไม่ว่าจะเป็นขวดพลาสติก กระป๋องอะลูมิเนียม กระดาษลัง และขวดแก้ว ทุกชิ้นถูกแยกประเภทอย่างเป็นระเบียบ ก่อนนำขึ้นชั่งน้ำหนักเพื่อคิดราคาตามประเภทขยะ ภายใต้โครงการธนาคารขยะรีไซเคิลของชุมชน
เบื้องหลังภาพการทำงานที่ดูเรียบง่ายนี้ กลับมีแนวคิดที่น่าสนใจซ่อนอยู่ เพราะสำหรับเจ้ดำแล้ว ขยะไม่ได้เป็นเพียงสิ่งของเหลือใช้ที่ต้องกำจัด แต่คือทรัพยากรที่ยังมีมูลค่า หากรู้จักคัดแยกและนำกลับมาใช้ประโยชน์อย่างถูกวิธี
เจ้ดำ เล่าว่า จุดเริ่มต้นของโครงการมาจากความสนใจเรื่องการจัดการขยะ โดยก่อนหน้านี้ได้มีโอกาสเดินทางไปศึกษาดูงานโครงการขยะรีไซเคิลจากหลายพื้นที่ ทั้งในจังหวัดระยองและต่างจังหวัด เพื่อนำแนวคิดและรูปแบบการดำเนินงานที่ประสบความสำเร็จกลับมาปรับใช้กับชุมชนของตัวเอง
เมื่อเทศบาลนครระยอง โดยกองสาธารณสุขและสิ่งแวดล้อม เปิดโอกาสให้ประธานชุมชนเข้าร่วมโครงการอาสาสมัครท้องถิ่นรักษ์โลก (อถล.) เพื่อส่งเสริมการจัดการสิ่งแวดล้อมในระดับชุมชน เจ้ดำจึงตัดสินใจเข้าร่วมทันที เพราะมองเห็นว่าปัญหาขยะเป็นเรื่องใกล้ตัวที่ทุกครัวเรือนสามารถมีส่วนร่วมแก้ไขได้
ช่วงแรกเริ่มต้นด้วยแนวคิด “ขยะแลกไข่” ซึ่งได้รับความสนใจจากชาวบ้านเป็นอย่างดี แต่เมื่อราคาไข่ไก่ปรับตัวสูงขึ้นตามภาวะเศรษฐกิจ จึงปรับรูปแบบมาเป็นการรับซื้อขยะรีไซเคิลจากประชาชนโดยตรง เพื่อให้ชาวบ้านได้รับเงินสดกลับไปใช้จ่ายในครัวเรือน ช่วยแบ่งเบาภาระค่าครองชีพ ขณะเดียวกันก็เป็นแรงจูงใจให้ทุกบ้านหันมาคัดแยกขยะอย่างจริงจัง
สิ่งที่ทำให้โครงการเดินหน้าต่อเนื่อง ไม่ใช่เพียงการเปิดจุดรับซื้อขยะเท่านั้น แต่เจ้ดำยังลงพื้นที่ไปรับซื้อและเก็บขยะจากบ้านเรือนที่ไม่สะดวกนำมาส่งด้วยตัวเอง ก่อนนำกลับมาคัดแยกอย่างละเอียดอีกครั้ง เพื่อให้ขยะแต่ละประเภทมีมูลค่าและสามารถนำไปจำหน่ายได้อย่างเหมาะสม
เมื่อรวบรวมขยะได้จำนวนหนึ่ง เทศบาลนครระยองจะจัดรถเข้ามารับเดือนละ 1-2 ครั้ง เพื่อนำไปส่งต่อยังศูนย์สิ่งแวดล้อมศึกษา เทศบาลนครระยอง บริเวณพระเจดีย์กลางน้ำ ถนนสมุทรเจดีย์ ตำบลปากน้ำ อำเภอเมืองระยอง ซึ่งเป็นอีกหนึ่งศูนย์กลางการเรียนรู้และบริหารจัดการขยะของท้องถิ่น
ที่น่าสนใจคือ ในช่วงเริ่มต้นเจ้ดำต้องใช้เงินส่วนตัวสำรองจ่ายรับซื้อขยะจากชาวบ้านก่อน โดยพยายามกำหนดราคาให้เป็นธรรม เพื่อให้ชาวบ้านรู้สึกว่าการคัดแยกขยะมีประโยชน์จริง ไม่ใช่แค่การเสียเวลา และเมื่อขายขยะได้ รายได้ที่เกิดขึ้นก็จะถูกนำกลับมาใช้สนับสนุนกิจกรรมต่าง ๆ ของชุมชนต่อไป
เจ้ดำยังเล่าถึงปัญหาในอดีตว่า ชุมชนเคยประสบปัญหาขยะตกค้าง ส่งกลิ่นเหม็น และกลายเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลาย อีกทั้งรถเก็บขยะยังเข้ามาให้บริการได้ไม่ทั่วถึง หากปล่อยไว้ย่อมส่งผลกระทบต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตของประชาชน จึงมองว่าการแก้ปัญหาที่ดีที่สุดต้องเริ่มจากต้นทาง นั่นคือการทำให้ทุกครัวเรือนรู้จักคัดแยกขยะตั้งแต่ภายในบ้าน
“ช่วงแรกชาวบ้านบางส่วนยังไม่เข้าใจ คิดว่าการแยกขยะเป็นเรื่องยุ่งยากและเสียเวลา เราก็ต้องเริ่มจากตัวเองก่อน ค่อย ๆ อธิบาย ทำให้ดูเป็นตัวอย่าง บางครั้งต้องเดินเข้าไปพูดคุยถึงหน้าบ้านทีละหลัง อยากให้ทุกคนเห็นว่าขยะที่เคยทิ้งไปทุกวัน แท้จริงแล้วยังมีมูลค่า สามารถเปลี่ยนเป็นเงินกลับคืนสู่ครอบครัวได้” เจ้ดำ กล่าว
จากขยะรีไซเคิล สู่เงินทุนพัฒนาชุมชน อีกหนึ่งความสำเร็จที่ทำให้โครงการนี้มีความหมายมากกว่าการรักษาความสะอาด คือการนำรายได้จากการจำหน่ายขยะมาต่อยอดเป็นเงินทุนสนับสนุนกิจกรรมต่าง ๆ ของชุมชน ไม่ว่าจะเป็นกิจกรรมส่วนรวม การพัฒนาสภาพแวดล้อม หรือกิจกรรมสร้างความสามัคคีของคนในพื้นที่
นั่นหมายความว่า ขวดพลาสติกหนึ่งใบ กระดาษลังหนึ่งกิโลกรัม หรือกระป๋องอะลูมิเนียมที่เคยถูกมองว่าไร้ค่า เมื่อผ่านกระบวนการคัดแยกและรวบรวมอย่างเป็นระบบ ก็สามารถกลายเป็นเงินทุนที่นำกลับมาสร้างประโยชน์ให้กับส่วนรวมได้
ความสำเร็จของชุมชนพูนไฉ่จึงไม่ได้วัดกันเพียงปริมาณขยะที่ขายได้ หรือจำนวนเงินที่หมุนเวียนในแต่ละเดือน แต่ยังสะท้อนถึงการสร้างจิตสำนึกให้คนในชุมชนเห็นคุณค่าของสิ่งแวดล้อม รู้จักรับผิดชอบต่อขยะที่ตัวเองสร้างขึ้น และมีส่วนร่วมในการดูแลบ้านของตัวเองให้น่าอยู่
บทเรียนจากเจ้ดำ การเปลี่ยนแปลงเริ่มต้นได้จากคนเพียงคนเดียว เรื่องราวของเจ้ดำเป็นตัวอย่างที่สะท้อนให้เห็นว่า การแก้ปัญหาขยะไม่จำเป็นต้องรอเครื่องมือราคาแพง หรือโครงการขนาดใหญ่เสมอไป แต่เริ่มต้นได้จากผู้นำชุมชนที่มองเห็นปัญหา กล้าคิด กล้าลงมือทำ และไม่ย่อท้อต่ออุปสรรค พร้อมสร้างความเข้าใจให้คนรอบข้างค่อย ๆ เปลี่ยนพฤติกรรมไปด้วยกัน
จากจุดรับซื้อขยะเล็ก ๆ ที่ต้องอาศัยแรงกายและเงินทุนส่วนตัว วันนี้ขยะรีไซเคิลได้กลายเป็นกลไกเชื่อมโยงทั้งเรื่องสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจครัวเรือน และการพัฒนาสังคมในระดับชุมชนเข้าด้วยกัน
เพราะท้ายที่สุดแล้ว สิ่งที่ชุมชนพูนไฉ่กำลังสร้างขึ้น ไม่ใช่แค่ธนาคารขยะ แต่คือธนาคารแห่งน้ำใจ ที่ทุกคนสามารถฝากความร่วมมือผ่านขยะที่คัดแยก แล้วเปลี่ยนกลับมาเป็นประโยชน์ให้กับส่วนรวม
นี่คือพลังของคนตัวเล็ก ๆ ที่พิสูจน์ให้เห็นว่า “ขยะไม่มีวันไร้ค่า หากเรารู้จักเปลี่ยนมันให้เป็นประโยชน์” และบางครั้งการเปลี่ยนชุมชนให้น่าอยู่ขึ้น ก็เริ่มต้นได้จากมือของคนในชุมชนเพียงไม่กี่คู่เท่านั้น
