ในยุคที่คำว่า “การมีส่วนร่วมของประชาชน” กลายเป็นวลีมาตรฐานในเอกสารราชการและรัฐธรรมนูญ แต่ในทางปฏิบัติ หน่วยงานของรัฐไทย ทั้งฝ่ายบริหารอย่างกระทรวง ทบวง กรม และองค์กรอิสระ ไปจนถึงฝ่ายนิติบัญญัติอย่างรัฐสภา กลับแสดงความสับสนอย่างน่าตกใจระหว่างเครื่องมือทางประชาธิปไตยสองชนิดที่มีเจตนารมณ์แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง นั่นคือ การรับฟังความคิดเห็น (Public Hearing หรือ ประชาพิจารณ์) และ การออกเสียงประชามติ (Referendum)
ความสับสนนี้ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อยทางเทคนิค แต่เป็นต้นตอของความขัดแย้งทางสังคมที่ลุกลามบานปลาย และสะท้อนให้เห็นว่ากระบวนการมีส่วนร่วมของไทยกำลังถูกบิดเบือนให้กลายเป็นเพียง “พิธีกรรมสร้างความชอบธรรม” ให้กับผู้มีอำนาจ

ปมปัญหา : เมื่อ “ประชาพิจารณ์” ถูกบิดให้กลายเป็น “การโหวต”
หากย้อนดูการจัดประชาพิจารณ์ในโครงการขนาดใหญ่หรือการออกกฎหมายสำคัญในอดีต ตั้งแต่โครงการท่อส่งก๊าซไทย-มาเลเซีย โครงการโรงไฟฟ้าถ่านหินกระบี่และเทพา การจัดทำผังเมือง ไปจนถึงการรับฟังความเห็นร่างพระราชบัญญัติตามมาตรา 77 ของรัฐธรรมนูญ และล่าสุดการรับฟังความเห็นเกี่ยวกับ อัตราค่าไฟฟ้างวดใหม่ ม.ค.-เม.ย.70
หน่วยงานผู้รับผิดชอบมักเริ่มต้นแบบสอบถามหรือเวทีเสวนาด้วยคำถามปลายปิดว่า “ท่านเห็นด้วยหรือไม่กับโครงการนี้” หรือ “ท่านคิดว่าทางเลือกที่ 1 หรือทางเลือกที่ 2 เหมาะสมกว่ากัน” จากนั้นจึงนำผลลัพธ์มานับจำนวนหัว แล้วสรุปอย่างภาคภูมิใจว่า “เสียงส่วนใหญ่เห็นด้วย” โดยที่มิได้ให้ความสำคัญกับเหตุผลที่สนับสนุนหรือโต้แย้งอย่างเพียงพอ
เมื่อกติกาถูกวางไว้ที่ จำนวนเสียง ผลลัพธ์ที่ตามมาจึงเลี่ยงไม่พ้นการระดมมวลชน ทุกฝ่ายต่างขนคนของตนเองเข้ามาในห้องประชุมหรือระดมคลิกในระบบออนไลน์เพื่อปั่นตัวเลขให้ฝั่งตนชนะ เกิดการปิดล้อมเวที การกีดกันผู้เห็นต่างไม่ให้เข้าห้องประชุม ไปจนถึงการปะทะกันทางกายภาพ ดังที่ปรากฏซ้ำแล้วซ้ำเล่าในหน้าประวัติศาสตร์การพัฒนาของไทย เพราะทุกคนต่างรู้ดีว่า หากแพ้จำนวนเสียงในห้องนั้น หมายถึงความพ่ายแพ้ของวิถีชีวิตหรือผลประโยชน์ของตนเอง
แยกให้ชัด : “ประชาพิจารณ์” กับ “ประชามติ” ทำงานต่างกันอย่างไร
เพื่อให้เห็นภาพความผิดเพี้ยนนี้ชัดเจนขึ้น จำเป็นต้องวางเส้นแบ่งระหว่างเครื่องมือทั้งสองชนิดให้ถูกต้องตามหลักสากล
1. ประชาพิจารณ์ (Public Hearing): เวทีแห่ง “เหตุผล” และ “ข้อมูลรอบด้าน”
- วัตถุประสงค์ : ต้องการรับฟังประเด็น ไม่ว่าจะเป็นประเด็นที่สิ่งที่จะดำเนินการเกิดประโยชน์ หรือเกิดประเด็นปัญหา ข้อกังวล ผลกระทบที่อาจตกหล่น และข้อเสนอแนะเชิงเทคนิค เพื่อให้ผู้มีอำนาจตัดสินใจได้เห็นมุมมองที่รอบด้านที่สุดก่อนเคาะนโยบาย ไม่ใช่การหาข้อสรุปว่าใครชนะ
- รูปแบบและวิธีการ : ต้องเปิดพื้นที่ให้ทุกกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (Stakeholders) โดยเฉพาะกลุ่มคนส่วนน้อยที่ได้รับผลกระทบโดยตรง ได้นำเสนอข้อมูลและข้อโต้แย้งอย่างเต็มที่และปลอดภัย
- การประมวลผลหลังจบเวที คือ การชั่งน้ำหนักเหตุผล (Quality of Arguments) แม้จะมีผู้คัดค้านเพียง 10 คนจากคนทั้งหมด 1,000 คน แต่หากเหตุผลของคน 10 คนนั้นชี้ให้เห็นถึงความเสี่ยงทางสิ่งแวดล้อมที่ร้ายแรงหรือช่องโหว่ทางกฎหมายที่แก้ไม่ได้ ผู้มีอำนาจก็ต้องหยุดทบทวน
- ข้อดี-ข้อเสีย : ข้อดีคือช่วยอุดช่องโหว่และยกระดับคุณภาพของนโยบาย ลดความขัดแย้งในระยะยาว แต่ข้อเสียคือใช้เวลาและต้องอาศัยผู้จัดที่มีความเป็นกลางและมีวุฒิภาวะสูงในการสังเคราะห์ข้อมูล

2. การออกเสียงประชามติ (Referendum) : เวทีแห่ง “เจตจำนง” และ “อำนาจตัดสินใจ”
- วัตถุประสงค์ : ใช้เมื่อสังคมต้องตัดสินใจในประเด็นสาธารณะที่มีความสำคัญสูงสุด หรือทางแยกเชิงหลักการที่ต้องการฉันทามติจากเจ้าของอำนาจอธิปไตยโดยตรง เช่น การรับรองรัฐธรรมนูญ การจัดทำรัฐธรรมนูญฉบับใหม่แทนรัฐธรรมนูญฉบับปี 2560 การแยกตัวเป็นเอกราช (เช่น กรณี Brexit ของสหราชอาณาจักร) หรือการตัดสินใจเชิงนโยบายระดับชาติในสวิตเซอร์แลนด์
- รูปแบบและวิธีการ : เป็นการลงคะแนนเสียงของประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้งทั้งหมดอย่างเท่าเทียม (1 คน 1 เสียง) ภายใต้คำถามที่ชัดเจน ไม่ชี้นำชักชวนหรือลวงให้หลงผิด และผ่านการให้ข้อมูลทั้งสองด้านอย่างสมดุล ผลลัพธ์ตัดสินด้วย จำนวนเสียงข้างมาก และมีผลผูกพันทางกฎหมายให้รัฐต้องปฏิบัติตาม
- ข้อดี-ข้อเสีย : ข้อดีคือมีความชอบธรรมทางการเมืองสูงสุดและยุติข้อถกเถียงได้เด็ดขาด แต่ข้อเสียคือมีความเสี่ยงต่อภาวะ “เผด็จการเสียงข้างมาก” (Tyranny of the Majority) ที่คนส่วนใหญ่ซึ่งไม่ได้รับผลกระทบโดยตรง อาจลงมติทับสิทธิหรือทำลายวิถีชีวิตของคนกลุ่มน้อยในพื้นที่ได้

ความสับสนที่ไร้เดียงสา หรือความจงใจของระบบราชการ?
เป็นเรื่องน่าอับอายอย่างยิ่งที่องค์กรระดับชาติและกลไกรัฐสภายังคงใช้เครื่องมือทั้งสองอย่างสลับขั้วกันอยู่เสมอ การนำ “ประชามติ” มาสวมรอยในคราบของ “ประชาพิจารณ์” ทำให้เสียงร้องเรียนอันชอบธรรมของคนตัวเล็กถูกกลบด้วยตัวเลขของผู้คนที่ไม่ได้แบกรับต้นทุนความเสียหาย
แต่หากมองลึกลงไปกว่าความไม่รู้ ความผิดเพี้ยนนี้อาจไม่ใช่ความไร้เดียงสาทางการบริหาร ทว่าคือ ความจงใจที่แยบยล หน่วยงานของรัฐจำนวนมากไม่ได้สนใจแก่นแท้ของการมีส่วนร่วมของประชาชนอย่างแท้จริง
การจัดเวทีรับฟังความเห็นเป็นเพียง “เช็กลิสต์” เพื่อทำให้ครบถ้วนตามขั้นตอนที่กฎหมายบังคับใช้ ป้องกันไม่ให้ถูกฟ้องร้องในศาลปกครองในภายหลัง

ในขณะที่ผู้มีอำนาจมี “ธงคำตอบ” อยู่ในใจเรียบร้อยแล้วว่าจะเดินหน้าโครงการใด หรือจะเลือกนโยบายแบบไหนตามความต้องการของฝ่ายการเมืองและกลุ่มทุน การออกแบบประชาพิจารณ์ให้กลายเป็นการนับคะแนนเสียง จึงเป็นเพียงกลยุทธ์การบริหารจัดการมวลชนเพื่อสร้างความชอบธรรมจอมปลอม
ตราบใดที่รัฐไทยยังไม่เปลี่ยนวิธีคิดจากการ “นับหัวผู้เห็นด้วย” มาเป็นการ “รับฟังด้วยหัวใจและเหตุผล” กระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชนก็จะเป็นได้เพียงละครฉากใหญ่ที่คอยซ้ำเติมรอยร้าวในสังคมให้ลึกยิ่งขึ้นไปเท่านั้น
——————————
รศ.ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง



