นักวิชาการยื่นจดหมายเปิดผนึก “สีหศักดิ์” จี้ถก “มิน อ่อง หล่าย” แก้เหมืองเมียนมาทำพิษแม่น้ำข้ามพรมแดน

วันที่ 11 พ.ย. ดร.สืบสกุล กิจนุกร นักวิชาการสาขาวิชาการพัฒนาระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เผยแพร่จดหมายเปิดผนึกถึงนายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ภายหลังมีกระแสข่าวเตรียมเดินทางไปประเทศเมียนมา ในวันที่ 12 พ.ย. นี้ เพื่อหารือกับรัฐบาลเมียนมา รวมถึงการพบปะกับ พล.อ.อาวุโส มิน อ่อง หล่าย นายกรัฐมนตรีเมียนมา โดยหนึ่งในประเด็นสำคัญที่คาดว่าจะมีการหารือคือสถานการณ์ชายแดนและปัญหาผลกระทบจากการทำเหมืองแร่ในเมียนมาที่ทำให้เกิดการปนเปื้อนสารพิษในแม่น้ำข้ามพรมแดน

ดร.สืบสกุล ระบุว่า ปัญหาการปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำโขง แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำกระบุรี ซึ่งมีสาเหตุเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแร่ในประเทศเมียนมา กำลังส่งผลกระทบต่อประชาชนทั้งสองประเทศ และมีแนวโน้มทวีความรุนแรงขึ้น โดยมีข้อมูลจากหน่วยงานภาครัฐที่สะท้อนถึงความเสี่ยงด้านสุขภาพและความปลอดภัยทางอาหารอย่างต่อเนื่อง

ทั้งนี้ กรมอนามัยได้ออกคำเตือนประชาชนในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำโขง ให้งดบริโภคสัตว์น้ำบางชนิด เช่น กุ้งและหอย รวมถึงหลีกเลี่ยงการบริโภคเครื่องในปลา เนื่องจากอาจมีการสะสมของโลหะหนักในปริมาณสูง ขณะที่กรมควบคุมโรคตรวจพบประชาชนมีสารหนูอนินทรีย์ หรือสารหนูรูปแบบที่มีพิษสะสมในร่างกาย ในจังหวัดเชียงรายจำนวน 31 ราย ในจำนวนนี้ 24 รายอยู่ในพื้นที่ 6 อำเภอที่ได้รับผลกระทบจากแม่น้ำปนเปื้อน และพบอีก 7 รายในอำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่

นอกจากนี้ จังหวัดเชียงรายยังเคยมีประกาศห้ามประชาชนนำน้ำจากแม่น้ำสายมาใช้ในการอุปโภคบริโภคโดยตรง รวมถึงให้งดบริโภคสัตว์น้ำจากแหล่งน้ำดังกล่าว ขณะที่ผลการตรวจสอบของกรมชลประทานพบการปนเปื้อนในดินพื้นที่เพาะปลูกที่ใช้น้ำจากแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย โดยพบสารหนูเกินค่ามาตรฐานในจุดตรวจวัดดินนาข้าว 11 จุด และพบสารหนูในผลผลิตข้าวเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค 23 จุด รวมถึงพบสารตะกั่วเกินค่ามาตรฐานอีก 2 จุด

ดร.สืบสกุล ยังระบุว่า พื้นที่เกษตรกรรมที่ใช้น้ำจากแม่น้ำปนเปื้อนมีแนวโน้มได้รับผลกระทบเพิ่มขึ้น เนื่องจากมีการปลูกข้าวปีละ 2 ครั้ง ครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 110,000 ไร่ ขณะที่การประปาส่วนภูมิภาค สาขาแม่สาย เคยต้องหยุดผลิตน้ำประปาเป็นการชั่วคราวในบางช่วง ส่งผลกระทบต่อผู้ใช้น้ำ 23,455 ครัวเรือน และประเทศไทยจำเป็นต้องใช้งบประมาณแผ่นดินไม่น้อยกว่า 2,000 ล้านบาท เพื่อหาแหล่งน้ำดิบแห่งใหม่ทดแทนแม่น้ำกก ซึ่งมีผู้ใช้น้ำประมาณ 40,000 ครัวเรือน

สำหรับข้อเสนอถึงรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ดร.สืบสกุล ระบุว่า ปัจจุบันประเทศไทยมีการนำเข้าแร่จากเมียนมาหลายชนิด ทั้งดีบุก พลวง แมงกานีส ทองแดง ตะกั่ว และทังสเตน โดยมีการขนส่งผ่านพื้นที่ชายแดนหลายจังหวัด ตั้งแต่อำเภอแม่สาย อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก จังหวัดแม่ฮ่องสอน จังหวัดกาญจนบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ไปจนถึงจังหวัดระนอง ก่อนส่งต่อไปยังประเทศจีน

โดยเฉพาะพื้นที่จังหวัดท่าขี้เหล็ก ประเทศเมียนมา ซึ่งมีเหมืองแร่ทองคำ ตะกั่ว และแมงกานีส ที่ได้รับอนุญาตจากรัฐบาลเมียนมากว่า 20 บริษัท จึงเสนอให้การหารือครั้งนี้มีการหยิบยกปัญหาการทำเหมืองแร่และผลกระทบข้ามพรมแดนขึ้นเป็นวาระสำคัญ พร้อมเสนอให้เชิญรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศและกระทรวงอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของเมียนมา ลงพื้นที่แม่น้ำกก สาย รวก และโขง จังหวัดเชียงราย เพื่อรับทราบสถานการณ์จากพื้นที่จริง รวมถึงรับฟังเสียงสะท้อนและความเดือดร้อนของประชาชนที่ได้รับผลกระทบ

นอกจากนี้ ยังเสนอให้เร่งจัดประชุมคณะทำงานตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมไทย-เมียนมา ครั้งที่ 1 ที่อำเภอแม่สาย ตามกรอบข้อตกลงหรือ TOR ที่ทั้งสองฝ่ายได้จัดทำไว้ก่อนหน้านี้ เพื่อให้ผู้แทนของทั้งสองประเทศร่วมตรวจสอบสภาพปัญหาและข้อเท็จจริงในพื้นที่ โดยเปิดโอกาสให้ภาคประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการประชุมด้วย

อีกประเด็นสำคัญคือการเสนอให้รัฐบาลเมียนมาจัดทำระบบตรวจสอบย้อนกลับห่วงโซ่อุปทานแร่ที่ส่งผ่านประเทศไทยไปยังประเทศจีน โดยเปิดเผยข้อมูลอย่างโปร่งใส ทั้งที่ตั้งเหมืองแร่ ใบอนุญาตประกอบกิจการ สถานะการดำเนินงานของบริษัท การปฏิบัติตามกฎหมายและระเบียบด้านสิ่งแวดล้อม การบริหารจัดการกองดินและทรายทิ้ง ตลอดจนระบบบำบัดน้ำเสียและมาตรการความปลอดภัยในการทำงาน รวมถึงความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมของบริษัทเหมืองแร่ และแผนฟื้นฟูพื้นที่ภายหลังสิ้นสุดการทำเหมือง

ดร.สืบสกุล ยังเน้นย้ำว่า ปัญหาการปนเปื้อนของแม่น้ำข้ามพรมแดนไม่ใช่ปัญหาของประเทศไทยหรือเมียนมาเพียงประเทศใดประเทศหนึ่ง แต่เป็นปัญหาร่วมของประชาชนในภูมิภาคอาเซียน เนื่องจากแม่น้ำและสารพิษไม่สามารถหยุดอยู่ภายในเส้นเขตแดนของประเทศได้ โดยแม่น้ำหลายสายที่มีต้นกำเนิดจากเมียนมาไหลเชื่อมโยงลงสู่แม่น้ำโขง ซึ่งประชาชนในประเทศไทย สปป.ลาว กัมพูชา และเวียดนาม ต่างอาจได้รับผลกระทบจากกิจกรรมเหมืองแร่ดังกล่าว

จึงขอให้รัฐบาลไทยใช้โอกาสการพบปะหารือระดับผู้นำครั้งนี้ ผลักดันให้รัฐบาลเมียนมาร่วมรับผิดชอบและแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม เพื่อหยุดยั้งการปนเปื้อน ฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ และสร้างหลักประกันด้านความปลอดภัยให้กับประชาชนที่ต้องพึ่งพาแม่น้ำข้ามพรมแดนในการดำรงชีวิต